İÇ AKROSTİŞ VE TERS YAPI ÜZERİNE BİR NOT

Akrostiş, dünya edebiyatında çok eski dönemlerden beri kullanılan şiir tekniklerinden biridir. Genel anlamıyla bir şiirin mısra başlarında, ortalarında ya da sonlarında belirli harflerin bir araya gelerek isim, kavram veya gizli bir mesaj oluşturmasına dayalıdır. Antik Yunan’dan Latin şiirine, İbranî metinlerinden Divan şiirine kadar birçok edebî gelenekte akrostiş örneklerine rastlamak mümkündür.

Ancak klasik akrostişlerde yapı çoğunlukla görünürdür. Şair, okuyucunun fark edebileceği biçimde mısra başlarını düzenler ve gizli kelimeyi yukarıdan aşağıya doğru sıralar. Bu nedenle klasik akrostiş daha çok biçimsel bir sanat olarak değerlendirilmiştir.

İç akrostiş ise bundan tamamen farklı bir yapı taşır.

İç akrostişte gizli kelime ya da mesaj, mısraların başında değil; şiirin iç dokusunda, belirli harf düzenleri içerisinde saklanır. Bu nedenle okuyucu şiiri ilk bakışta normal bir metin gibi okur. Ancak şiirin içine yerleştirilen harf sistemi fark edildiğinde, ikinci bir şiir katmanı ortaya çıkar.

Bu teknik, klasik akrostişe göre çok daha zor ve karmaşık bir yapı gerektirir. Çünkü şair:

hem anlam bütünlüğünü korumak,

hem ritmi bozmamak,

hem de gizli yapıyı şiirin içine yerleştirmek zorundadır.


Dünya şiir tarihinde klasik akrostiş örnekleri oldukça yaygın olmasına rağmen, “iç akrostiş” kullanan şair sayısı son derece sınırlıdır. Özellikle Türk şiirinde bu tekniği sistemli biçimde kullanan isimlerin çok az olduğu görülmektedir.

Türk şiirinde son yıllarda bazı şairlerin iç akrostiş denemelerine yöneldiği görülse de, bu alanın geniş ölçüde Delibal mahlasıyla yazan Celil ÇINKIR’ın çalışmalarıyla dikkat çektiği söylenebilir. Özellikle tekli, ikili, üçlü ve ters yönlü iç akrostiş uygulamaları, bu tekniğin yalnızca bir “harf oyunu” değil; şiirin anlam katmanını derinleştiren yapısal bir unsur hâline dönüşmesini sağlamıştır.

“BİRİCİĞİM -5” şiiri bu anlayışın dikkat çekici örneklerinden biridir.

Şiirin başlığındaki:

“5” rakamı, iç akrostiş düzeninin beşinci harf sistemi üzerine kurulduğunu,

“eksi (-)” işareti ise akrostişin yukarıdan aşağıya değil, aşağıdan yukarıya okunacağını göstermektedir.


Bu yönüyle şiir, yalnızca duygusal bir metin değil; aynı zamanda teknik olarak katmanlı bir yapı hâline gelmektedir.

Şiirin görünen yüzünde:

hasret,

yalnızlık,

sürgünlük,

kırılmış aidiyet duygusu yer alırken,


görünmeyen katmanında saklı bir hafıza dolaşmaktadır.

Bu nedenle iç akrostiş, yalnızca bir süsleme tekniği değil; şiirin bilinçaltı damarını oluşturan ikinci bir anlatım biçimi olarak değerlendirilebilir.

Klasik akrostiş okuyucuya kendini gösterir.

İç akrostiş ise kendini saklar.

Belki de onu asıl güçlü yapan taraf budur.