ÇAYNAME’NİN POETİKASI

Bir Demlik Etrafında Kurulan Mizah, Taşlama ve Gündelik Hayat Felsefesi

“Çayname”, adından başlayarak klasik edebiyatın “-nâme” geleneğine mizahî bir selam gönderir. Bir nesneyi, kişiyi, mesleği yahut hayatın belirli bir alanını merkeze alan nâme geleneği, burada son derece gündelik bir unsur olan çay üzerinden yeniden kurulmuştur. Ancak şiirde çay yalnızca içilen bir içecek değildir; sohbetin bahanesi, misafirperverliğin ölçüsü, dostluğun vasıtası, gündelik hayatın molası ve nihayet insan ilişkilerini sınamak için kullanılan mizahî bir mihenk taşıdır. Şair, bir demliği adeta küçük bir toplum sahnesine dönüştürür.

Şiirin temel poetik hareketi ciddiyet ile şaka arasındaki gerilimden doğar. “İslam’ın şartı gibi”, “şeytanın fırkası”, “amel”, “secde”, “helal dairesi”, “cemaatimüslimin” gibi yüksek ve ciddi çağrışımlı kavramlarla çay içmek gibi sıradan bir gündelik davranış yan yana getirilir. Bu karşılaşmadan mizah doğar. Buradaki söyleyişin amacı dinî kavramları tartışmak değil; çaya duyulan bağlılığı bilinçli bir mübalağa ile büyüterek gülünç bir ciddiyet meydana getirmektir. Şair çayı savunurken sanki büyük bir dünya meselesini müdafaa ediyormuş gibi davranır.

Şiirin ikinci önemli damarı taşlamadır. “Viski”, “kahve falı”, “siyah havyar”, “aslan sütü”, “film çevir”, “kumpas yap” gibi ifadeler çayın çevresinde dolaşan farklı hayat biçimlerini, gösterişleri ve insan davranışlarını şiirin mizah alanına çeker. Böylece şiir yalnız çayı öven bir güzelleme olmaktan çıkar. Çay, zaman zaman toplumdaki çelişkileri göstermek için kullanılan bir aynaya dönüşür. Şairin tavrı doğrudan vaaz vermek değil, gülümseterek dokundurmaktır.

Bu mizahın önemli araçlarından biri mübalağadır. “Yapamaz yaptığını, penisilin, aspirin”, “Askerler çay içmeli, taarruza geçmeden”, “İşe geç kalsan bile, üç bardak çay içmeden / Evden dışarı çıkma” gibi mısraların gerçeklik iddiası yoktur. Tam tersine, gerçek olamayacak kadar büyütülmeleri onların şiir içindeki görevini belirler. Çayın gündelik hayattaki vazgeçilmezliği, bilimsel bir önerme şeklinde değil, halk mizahının abartma geleneği içerisinde ifade edilir.

Şiirin yapısal omurgasını ise her bendin sonunda tekrarlanan:

“… edem sakın ha sakın”

redifli mısralar oluşturur. Bu tekrar yalnız kafiye işlevi görmez; şiire nakarat karakteri kazandırır. Okuyucu birkaç bentten sonra bu sesi beklemeye başlar. Böylece şiirin iç musikisinin önemli bir bölümü tekrardan doğar. “Edem” hitabı da metni yazılı şiirin mesafesinden çıkarıp sözlü kültür ortamına yaklaştırır. Şair sanki karşısındaki bir kişiye öğüt vermektedir; fakat öğüdün gittikçe büyüyen ölçüsüzlüğü şiirin mizahını besler.

Şiir 14’lü hece ölçüsüyle ve ağırlıklı olarak 7+7 durak düzeniyle kurulmuş, dörtlük esasına dayandırılmıştır. Bu tercih, şiirin konuşma diline yakın mizahî söyleyişine geniş bir hareket alanı açar. Yedişer hecelik iki kanadın oluşturduğu dengeli ritim, özellikle her bendin sonunda tekrarlanan “edem sakın ha sakın” söyleyişiyle birleşerek şiire türküye ve sözlü icraya yaklaşan bir ahenk kazandırır. Konunun şakacı ve yer yer absürt dünyasına karşılık ölçünün son derece disiplinli tutulması, “Çayname”nin poetik gücünü artıran temel unsurlardan biridir.

Dil bakımından şiirin kaynağı kitaptan ziyade sohbet meclisidir. “Sakın ha sakın”, “kafana takma”, “canını sıkma”, “boynunu bükme”, “vız gelir tırıs gider”, “köküne kibrit çakma”, “dudak payı bırakma” gibi ifadeler yaşayan konuşma Türkçesinden gelir. Atasözü, deyim, halk söyleyişi ve gündelik konuşma kalıplarının şiire taşınması metni özellikle sözlü icraya elverişli hâle getirir. Bu şiirin yalnız sessiz okunmak için değil, bir topluluk karşısında seslendirilmek için de güçlü bir tarafı vardır.

Coğrafya da poetikanın parçasıdır. Rize ve Erzurum çay üzerinden şiire girerken mesele yalnız üretim coğrafyası değildir. “Öğrenmeye kalkışma, töresini Rize’den / İçme sanatı öğren, Erzurumlu teyzeden” mısralarında üretmekle içmek arasındaki mizahî ayrım, yöresel kültür üzerinden kurulmuştur. Böylece çay, Türkiye’nin farklı bölgelerini birbirine bağlayan kültürel bir unsur hâline gelir.

“Çayname”nin dikkat çekici başka bir özelliği de nesne kişileştirmesidir. Çayın “canı sıkılır”, “boynu bükülür”, “hoşuna gider”; dolayısıyla çay artık cansız bir nesne değildir. Şair onun adına konuşur, hakkını savunur, nasıl davranılması gerektiğini bildirir. Bu kişileştirme sayesinde şair ile çay arasında mizahî bir yoldaşlık meydana gelir.

Son bent ise şiirin poetik imzasıdır. Şair kendi mahlası Delibalı metne sokarak halk şiiri geleneğinin tapşırma anlayışını sürdürür:

“Delibal çay içmeye, geldiğinde yanına
Dudak payı bırakma, edem sakın ha sakın”

Burada şiir boyunca topluma verilen bütün “çay talimatları” sonunda şairin kendisine ulaşır. Böylece Delibal yalnız şiirin yazarı değil, kurduğu çay meclisinin de kişisi hâline gelir. Son mısradaki “dudak payı” ise çay kültürünü bilen okuyucu için şiirin son tebessümüdür.

Bu nedenle Çayname, yalnızca çayı öven mizahî bir manzume değildir. Geleneksel hece şiirinin biçim imkânlarını, halk söyleyişini, mübalağayı, taşlamayı, kişileştirmeyi ve gündelik hayat gözlemlerini aynı demlikte buluşturan bir şiirdir. Çayın bu şiirdeki asıl işlevi insanları aynı masaya oturtmaktır. Şair çayı anlatırken aslında sohbeti, misafirperverliği, dostluğu, alışkanlıklarımızı ve toplumun küçük çelişkilerini anlatmaktadır.

Çayname’nin poetik özü şu cümlede toplanabilir:

Delibal’ın demliğinde çay sudan, yapraktan ve demden ibaret değildir; içine biraz dostluk, biraz taşlama, biraz memleket ve bolca mizah katılmış bir hayat içeceğidir.

Celil ÇINKIR – Delibal