ŞAPKAMI KİM ÇALDI?

Özellikle tv izlerken, alt yazılarda geçen yazılarda inceltme işareti olması gerekirken, inceltme işareti konulmadığını görüyorum. Yazıları olduğu gibi okurken anlamsız bir cümle bütünlüğü ortaya çıkıyor. Bir bakıyorum; hâlâ birden bire babamın kız kardeşi hala oluvermiş! Bir bakıyorum, durum-vaziyet anlamına gelen âdet, birden bire adet oluveriyor. Âşık kelimesinin başından şapkası uçunca birden bire eklem kemiğine dönüşüp aşık oluveriyor.

Daha pek çok kelimenin başından şapkasının çalındığını görüyorum ve çok öfkeleniyorum. Çünkü cümlenin anlamı çok bozuluyor. Sinirlerimi zıplatan bu durumu etraflıca anlamak için bir dizi araştırma yaptım. Ben bu uygulamanın TDK’nın bir uygulaması olabileceği zannına kapılmıştım. Şimdi yaptığım araştırmayı sorular ve cevaplar şeklinde sıralı halde okuyalım:

İnceltme işareti kaldırıldı mı?

Hiçbir zaman kaldırılmamıştır. Bu işaretin asıl adı düzeltme işareti olmakla beraber bu işarete (sizin de söylediğiniz gibi) şapka işareti denmesi de yaygındır. Şapka dışında, inceltme işareti ve uzatma işareti gibi isimleri de vardır. TDK tarafından genellikle tercih edilen ismi düzeltme işaretidir.

A’nın şapkası neden kaldırıldı?

Örneğin popüler bir yapay zekâlı sohbet uygulamasına sorduğumuzda “Evet, Türk Dil Kurumu’nun 1928 yılından itibaren yürüttüğü dil devrimi sonrasında, Türkçe yazım kurallarında şapka işareti kaldırılmıştır. Bu nedenle, Türkçe yazımda artık şapka işareti kullanılmamaktadır.

Türkçede şapkalı harfler ne zaman kalktı?

Kırıkkale. Türk Dil Kurumu (TDK) Başkanı Prof. Dr. Mustafa Sinan Kaçalin, Türkçe’de zaman zaman şapka işaretinin kalktığı söylentilerinin ortaya atıldığını belirterek, “şapka işareti hiçbir zaman kalkmadı." dedi.

 neden alfabede yok?

Türkçe alfabesinde â harfi yer almaz. Â, Arap alfabesinde kullanılan bir harftir ve Türkce’ye Arapça ve Farsça kelimeler yoluyla girmiştir. Â harfi, geniş ve uzun bir "a" sesi verir. Türkçe’de bu ses genellikle "aa" ile ifade edilir.

İnceltme işareti nerelerde kullanılır?

İnceltme işareti Kürtçe, Türkçe, Sırpça, Hırvatça, Esperanto, Fransızca, Norveççe, Rumence, Slovakça, Vietnamca, İskoçça, Portekizce, İtalyanca, Afrikanca gibi dillerde, Farsça ve Japoncanın Latin harflerine aktarılmasında kullanılan diyakritik işaretlerden biridir.

Türkçe’de şapka olarak bilinen düzeltme işaretinin kullanımının kalktığı yönündeki iddialar zaman zaman gündeme geliyor. Toplumun büyük bir kesimi şapkanın kaldırıldığını düşünürken bir kısmı da kullanımın bir süre kaldırıldığını sonrasında yeniden kullanılma kararı alındığını iddia ediyor. Ancak Türkçe’de şapka olarak bilinen düzeltme işareti kullanımdan hiçbir zaman kaldırılmadı.

Türk Dil Kurumu (TDK) Uzmanlar Bölümü’yle yaptığımız görüşmede 1932’den bu yana yayınlanan ve 24 baskısı bulunan TDK Yazım Kılavuzu’nun hiçbirinde düzeltme işaretinin kaldırılmasına yönelik bir karar alınmadığı ifade edildi. Görüştüğümüz TDK uzmanı Teyit’e bu bilginin neden bu kadar yanlış yayıldığını anlayamadığını da ekledi.

TDK, düzeltme işaretinin kullanım alanını üç maddede sıralıyor:

a-) Yazılışları bir, anlamları ve söylenişleri ayrı olan kelimeleri ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine konur.
b-) Arapça ve Farsçadan dilimize giren birtakım kelimelerle özel adlarda bulunan ince g, k ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri üzerine konur.
c-) Nispet ekinin, belirtme durumu ve iyelik ekiyle karışmasını önlemek için kullanılır.

Türk Dil Kurumu’ndan:

1-) Düzeltme işaretinin kullanılacağı yerler aşağıda gösterilmiştir: Yazılışları bir, anlamları ve söylenişleri ayrı olan kelimeleri ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine konur: adem (yokluk); âdem (insan); adet (sayı); âdet (gelenek-alışkanlık); alem (bayrak); âlem (dünya, evren); aşık (eklem kemiği); âşık (vurgun, tutkun) hal (sebze meyve vb. satılan yer), hâl (durum-vaziyet); hala (babanın kız kardeşi); hâlâ (henüz); rahim (esirgeme); rahîm (koruyan, acıyan); şura (şu yer) şûra (danışma kurulu) vb.

UYARI: Katil (<katl = öldürme) ve kadir (<kadr = değer) kelimeleriyle karışma olasılığı olduğu hâlde katil (ka:til = öldüren) ve kadir (ka:dir = güçlü) kelimelerinin düzeltme işareti konmadan yazılması yaygınlaşmıştır.

2. Arapça ve Farsçadan dilimize giren birtakım kelimelerle özel adlarda bulunan ince g, k ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlüleri üzerine konur: dergâh, gâvur, karargâh, tez gâh, yadigâr, Nigâr; dükkân, hikâye, kâfir, kâğıt, Hakkâri, Kâzım; gülgûn, merzengûş; mahkûm, mezkûr, sükûn, sükût vb. Kişi ve yer adlarında ince l ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlüleri de düzeltme işareti ile yazılır: Halûk, Lâle, Nalân; Balâ, Elâzığ, İslâhiye, Lâdik, Lâpseki, Selânik vb.

3. Nispet ekinin, belirtme durumu ve iyelik ekiyle karışmasını önlemek için kullanılır: (Türk) askeri ve askerî (okul), (İslam) dini ve dinî (bilgiler), (fizik) ilmi ve ilmî (tartışmalar), (Atatürk’ün) resmi ve resmî (kuruluşlar) vb.

Nispet eki alan kelimelere Türkçe ekler getirildiğinde düzeltme işareti olduğu gibi kalır. Millîleştirmek, millîk, resmîleştirmek, resmîlik gibi.

Şapkası vardı yoktu. Kalktıydı kalkmadıydı, ben anlamam arkadaş, kelimelerin şapkalarıyla oynamayın. Televizyoncular, yazarlar, çizeler, şairler ve siyasetçiler dikkat edin, merhum Süleyman Demirel bile iki eliyle şapkasına nasıl sahip çıktıysa ve kimseye de kaptırmadıysa siz de kelimelerin şapkalarına el uzatmayın…