Eğitim, Toplumsal Gelişme ve Geleceğin İnşası Üzerine Bir Değerlendirme

Giriş

Uzun bir yaz tatilinin ardından 2023-2024 eğitim ve öğretim yılı başladı. Okullarda yeniden zilin çalması, öğretmenler ve öğrenciler açısından yalnızca yeni bir eğitim döneminin başlangıcını değil, aynı zamanda geleceğe yönelik umutların yeniden canlanmasını da ifade etmektedir. Eğitim ve öğretim yılının başlaması, her yıl olduğu gibi milyonlarca öğrencinin ve öğretmenin yeniden sınıflarda buluşmasını sağlamaktadır.

Ancak 2023-2024 eğitim ve öğretim yılı, önceki yıllardan farklı olarak özellikle 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremlerin ağır sonuçlarının gölgesinde başlamıştır. Depremden etkilenen 11 ilde yaşanan can kayıpları, yıkımlar, yer değiştirmeler ve eğitim altyapısında meydana gelen sorunlar, eğitim camiasının yeni döneme geçmiş yıllardaki coşkuyla başlamasını önemli ölçüde güçleştirmiştir.

Bu nedenle eğitim ve öğretim yılının başlamasını yalnızca takvimsel bir başlangıç olarak değerlendirmek yeterli değildir. Eğitim; bireyin gelişimini, toplumun kültürel yapısını, ekonomik kalkınmasını, demokratik değerlerini ve geleceğe bakışını doğrudan etkileyen stratejik bir alandır.

Depremin Gölgesinde Yeni Eğitim Yılı

6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen büyük depremler, Türkiye’nin yakın tarihindeki en ağır doğal afetlerden biri olarak toplumsal yaşamın hemen her alanında derin yaralar açmıştır. Binlerce insan yaşamını yitirmiş, çok sayıda insan yaralanmış, milyonlarca insan doğrudan veya dolaylı biçimde depremden etkilenmiş; konutların yanı sıra okullar ve diğer eğitim kurumları da zarar görmüştür.

Afetin ardından eğitim ve öğretimin olağan koşullarda sürdürülmesi mümkün olmamıştır. Öğrenciler evlerini, yakınlarını, arkadaşlarını ve alıştıkları yaşam çevrelerini kaybetmenin ağır psikolojik etkileriyle karşı karşıya kalırken, öğretmenler de benzer travmaların içerisinde eğitim görevlerini sürdürmeye çalışmıştır.

Dolayısıyla deprem bölgesinde eğitim sorununu yalnızca okul binalarının fiziksel yeterliliği üzerinden değerlendirmek eksik olacaktır. Eğitim ortamının güvenli olması kadar öğrencilerin psikolojik, sosyal ve ekonomik açıdan desteklenmesi de büyük önem taşımaktadır.

Okulların eğitim-öğretime hazır hâle getirilmesi, yalnızca dersliklerin onarılması anlamına gelmez. Öğrencilerin güven duygusunun yeniden oluşturulması, öğretmenlerin çalışma koşullarının iyileştirilmesi, eğitim araç ve gereçlerinin tamamlanması ve çocukların yaşadıkları travmaların etkilerini aşabilmeleri için gerekli sosyal ve psikolojik destek mekanizmalarının oluşturulması da eğitim politikasının temel unsurları arasında yer almalıdır.

Öğretmen ve Öğrencinin Ortak Heyecanı

Eğitim yılının ilk günü, öğretmen ve öğrencilerin uzun bir aradan sonra yeniden bir araya geldiği özel bir gündür. Okulun koridorlarında öğrencilerin seslerinin duyulması, sınıfların yeniden öğretmenlerle buluşması ve eğitim zilinin çalması, toplumun geleceğine ilişkin umutların da sembolik bir ifadesidir.

Ancak deprem bölgesinde bu heyecanın aynı ölçüde yaşanamadığı açıktır. Depremde yaşanan kayıpların yarattığı acı henüz tazeliğini korurken, öğretmenlerin ve öğrencilerin okula dönüş sevincinin yanında derin bir hüznü de taşımaları kaçınılmazdır.

Öğrencilerin gözlerindeki kaygı ve öğretmenlerin yaşanan felaketin ağırlığına rağmen görevlerini sürdürme çabaları, eğitim kurumlarının yalnızca akademik bilgi verilen mekânlar olmadığını göstermektedir. Okullar aynı zamanda çocukların güven, dayanışma, arkadaşlık ve toplumsal aidiyet duygularını yeniden oluşturdukları sosyal alanlardır.

Bu nedenle devletin deprem bölgesindeki eğitim sorunlarını geçici çözümlerle değil, uzun vadeli ve bütüncül politikalarla ele alması gerekmektedir.

Ekonomik Koşullar ve Eğitim Hakkı

Eğitim yılının başlamasıyla birlikte gündeme gelen bir başka önemli sorun ise ekonomik koşullardır. Son yıllarda artan yaşam maliyetleri, özellikle dar ve sabit gelirli ailelerin çocuklarının eğitim ihtiyaçlarını karşılamasını güçleştirmektedir.

Kırtasiye malzemeleri, okul kıyafetleri, ulaşım, beslenme ve diğer eğitim giderleri aileler üzerinde önemli bir ekonomik yük oluşturmaktadır. Bir çocuğun eğitim hakkından yararlanabilmesi, yalnızca okul kapısının açık olmasıyla mümkün değildir. Eğitim araçlarına ulaşabilmesi, sağlıklı beslenebilmesi, güvenli bir ortamda eğitim görebilmesi ve eğitim sürecine eşit koşullarda katılabilmesi de bu hakkın ayrılmaz parçalarıdır.

Eğitimde fırsat eşitliği sağlanmadığı takdirde ekonomik ve sosyal eşitsizlikler kuşaktan kuşağa aktarılabilir. Bu nedenle eğitim politikalarının temel hedeflerinden biri, çocukların ailelerinin ekonomik durumundan bağımsız olarak nitelikli eğitime erişebilmesini sağlamak olmalıdır.

Eğitimin Birey ve Toplum Açısından Önemi

Eğitim, bireyin yalnızca bilgi edinmesini sağlayan bir süreç değildir. Aynı zamanda düşünme, sorgulama, araştırma, eleştirme, üretme ve toplumsal sorunlara çözüm geliştirme becerilerinin kazanılmasını sağlar.

Birey, eğitim yoluyla yaşadığı toplumu, kültürü, dili, tarihi ve çevresini daha iyi tanır. Bilgiye ulaşmayı, bilgiyi değerlendirmeyi ve elde ettiği bilgiyi yaşamın farklı alanlarında kullanmayı öğrenir.

Bu nedenle eğitim sisteminin niteliği ile toplumun geleceği arasında doğrudan bir ilişki vardır. Sağlıklı ve bilimsel temellere dayanan bir eğitim sistemi, nitelikli bireylerin yetişmesini; nitelikli bireyler ise ekonomik, kültürel, sosyal ve demokratik gelişmenin güçlenmesini sağlar.

Birey ile toplum birbirinden bağımsız değildir. Bireyin gelişmesi toplumun gelişmesine, toplumun gelişmesi de bireyin daha özgür ve yaratıcı bir ortamda kendisini gerçekleştirmesine katkı sunar.

Bu bağlamda eğitim yalnızca sınav başarısına indirgenmemelidir. Çocukların düşünme, sorgulama, araştırma, yaratıcılık, dayanışma ve birlikte yaşama kültürünü geliştirebilecekleri bir eğitim anlayışı benimsenmelidir.

Bilimsel Eğitim ve Toplumsal Kalkınma

Günümüz dünyasında ülkelerin ekonomik ve teknolojik gelişmişliği büyük ölçüde bilimsel bilgi üretme ve bu bilgiyi teknolojiye dönüştürme kapasitesine bağlıdır. Bilim ve teknolojide ilerleyen ülkeler, eğitim kurumlarına, üniversitelere, araştırma merkezlerine ve nitelikli insan gücüne büyük yatırımlar yapmaktadır.

Bu nedenle çağdaş eğitim sisteminin temelinde bilimsel düşünce, eleştirel akıl, araştırma ve özgür düşünce bulunmalıdır. Eğitim kurumlarının görevi yalnızca mevcut bilgileri öğrencilere aktarmak değil, öğrencilerin yeni bilgiler üretebilecek bir düşünsel altyapıya kavuşmasını sağlamaktır.

Bilimsel düşüncenin geri plana itildiği, sorgulama ve eleştirel düşüncenin yeterince desteklenmediği toplumlarda ise ekonomik ve teknolojik gelişmenin sürdürülebilirliği zorlaşmaktadır.

Çağdaş toplumların üniversiteleri ve bilim kurumları aracılığıyla araştırmaya, yeniliğe ve teknolojiye yatırım yapmaları tesadüf değildir. Bilimsel araştırmaya verilen önem, aynı zamanda toplumun geleceğine yapılan yatırımdır.

Bu nedenle Türkiye’nin de eğitim politikalarını bilimsel gelişmeler, çağdaş pedagojik yöntemler ve eleştirel düşünce ekseninde sürekli olarak geliştirmesi büyük önem taşımaktadır.

Eğitim, Demokrasi ve Toplumsal Huzur

Eğitim ile demokrasi arasında da güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Demokratik toplumlarda bireylerin haklarını bilmesi, farklı düşüncelere saygı göstermesi, sorunları şiddet yerine hukuk ve diyalog yoluyla çözmesi büyük ölçüde eğitim ve kültür düzeyiyle ilişkilidir.

Eğitim, bireye yalnızca haklarını değil, sorumluluklarını da öğretmelidir. Özgür düşünce, farklılıklara saygı, eşitlik, adalet, dayanışma ve hukukun üstünlüğü gibi değerler eğitim yoluyla güçlendirilebilir.

Bu nedenle eğitim sisteminin demokratik kültürün gelişmesindeki rolü göz ardı edilmemelidir. Eğitimli ve eleştirel düşünebilen bireylerin çoğaldığı toplumlarda demokratik kurumların güçlenmesi ve toplumsal sorunların barışçıl yöntemlerle çözülmesi daha mümkün hâle gelir.

Öğretmenin Toplumdaki Yeri

Eğitim sisteminin başarısında en önemli unsurlardan biri öğretmendir. Öğretmen yalnızca ders anlatan kişi değildir; aynı zamanda çocuğun düşünsel, sosyal ve duygusal gelişimine katkı sağlayan rehberdir.

Özellikle zor dönemlerde öğretmenin rolü daha da önem kazanmaktadır. Deprem, ekonomik kriz, göç, toplumsal çatışmalar ve benzeri sorunlardan etkilenen çocukların yeniden güven duygusu kazanmasında öğretmenlerin önemli sorumlulukları bulunmaktadır.

Bu nedenle öğretmenlerin çalışma koşullarının iyileştirilmesi, mesleki saygınlıklarının korunması ve eğitim politikalarının belirlenmesinde öğretmenlerin deneyimlerinden yararlanılması gerekmektedir.

Öğretmenlerin görevlerini bilimsel ve pedagojik ilkeler doğrultusunda özgürce yerine getirebilmeleri, eğitim sisteminin niteliği açısından vazgeçilmezdir. Eğitim emekçilerinin çeşitli idari veya siyasal baskılarla karşı karşıya bırakılması, yalnızca öğretmeni değil, doğrudan doğruya eğitim sisteminin bütününü olumsuz etkiler.

Kırk Bir Yıllık Bir Eğitimcinin Tanıklığı

Ben de 41 yıl boyunca büyük bir keyifle öğretmenlik mesleğini sürdürmüş bir eğitimci olarak, her eğitim-öğretim yılı başlangıcında çalan okul zilinin taşıdığı anlamı yakından deneyimledim.

Bir öğretmen için okul zilinin sesi yalnızca dersin başladığını veya bittiğini haber veren mekanik bir ses değildir. O zil, yeni umutların, yeni başlangıçların ve geleceğe hazırlanan çocukların sesidir.

Ancak deprem gibi büyük toplumsal felaketlerin ardından bu sesin taşıdığı anlam değişmektedir. Deprem bölgesindeki öğrencilerin ve öğretmenlerin yaşadığı acılar, eğitim zilinin sevincine gölge düşürmektedir.

Buna rağmen eğitim, geleceğe açılan en güçlü kapılardan biridir. Çünkü eğitim yalnızca bugünü değil, yarını da inşa eder. Bugün sınıflarda yetişen çocuklar, yarının öğretmenleri, bilim insanları, mühendisleri, sanatçıları, yöneticileri ve toplumun diğer alanlarında görev yapacak bireyleri olacaktır.

Sonuç

Eğitim yılının başlamasıyla birlikte yeniden çalan okul zili, aslında toplumun geleceğine yönelik umutların da habercisidir. Ancak bu umudun gerçeğe dönüşebilmesi için eğitim sisteminin bütün sorunlarıyla birlikte ele alınması gerekir.

Özellikle deprem bölgesinde eğitim kurumlarının fiziksel koşulları hızla iyileştirilmeli; öğrencilerin ve öğretmenlerin yaşadığı travmalar dikkate alınmalı; ekonomik sorunlar nedeniyle eğitim hakkından mahrum kalabilecek çocuklar desteklenmelidir.

Eğitimde fırsat eşitliği sağlanmalı, bilimsel ve eleştirel düşünce temel alınmalı, öğretmenlerin mesleki saygınlığı ve çalışma koşulları güçlendirilmelidir. Eğitim, siyasal veya dönemsel ihtiyaçların ötesinde, ülkenin uzun vadeli geleceğini belirleyen stratejik bir alan olarak görülmelidir.

Çünkü güçlü bir toplumun temelinde nitelikli eğitim, nitelikli eğitimin temelinde ise özgür düşünebilen, sorgulayabilen ve üretebilen bireyler bulunmaktadır.

Sonuçta okul zili yalnızca çocukların ders başı yapmasını haber vermez. O zil, geleceğin başladığını da ilan eder.

Dileğimiz; çalan her eğitim zilinin, çocuklarımız için korkunun, yoksulluğun, eşitsizliğin ve umutsuzluğun değil; bilimin, özgürlüğün, adaletin, barışın ve aydınlık bir geleceğin başlangıcı olmasıdır.

Çünkü çocuklarımız yarının geleceğidir. Onlara bırakabileceğimiz en değerli miras ise bilimsel, çağdaş, demokratik ve nitelikli bir eğitimdir.

Muzaffer KALABA