Giriş

Yaşadığımız coğrafya, uzun yıllardır ekonomik, sosyal ve siyasal sorunların yanı sıra çalışma yaşamında meydana gelen ağır iş kazalarıyla da karşı karşıya kalmaktadır. Kadın cinayetleri, işsizlik, geçim sıkıntısı ve ekonomik kriz gibi toplumsal sorunlara, zaman zaman büyük can kayıplarına yol açan iş cinayetleri de eklenmektedir. Bartın’ın Amasra ilçesinde Türkiye Taşkömürü Kurumu’na ait maden ocağında meydana gelen patlama, bu acı tablonun en ağır örneklerinden biri olarak hafızalarda yer etmiştir.

Maden ocaklarında çalışan emekçiler, toplumun enerji ihtiyacının karşılanması için son derece ağır ve tehlikeli koşullarda çalışmaktadır. Yer altında, karanlığın ve yüksek riskin içinde sürdürülen bu emek, yalnızca ekonomik üretimin değil, aynı zamanda toplumun yaşamını sürdürebilmesinin de önemli unsurlarından biridir. Ancak hiçbir ekonomik faaliyet, insan hayatından daha değerli değildir.

Bu nedenle Amasra’da yaşanan facia yalnızca bir “kaza” olarak değerlendirilmemeli; iş sağlığı ve güvenliği, denetim mekanizmaları, kurumsal sorumluluk ve kamu yönetiminin yükümlülükleri açısından çok boyutlu biçimde ele alınmalıdır.

Amasra’da Yaşanan Facia

Amasra’da yaşanan maden faciasının haberi, akşam saatlerinde televizyonlardan duyulduğunda Türkiye kamuoyunda büyük bir üzüntü ve endişeye neden oldu. Yer altında meydana gelen patlama sonrasında çok sayıda madencinin hayatını kaybettiği, bazılarının ise yaralandığı ve mahsur kaldığı bilgisi kamuoyuna yansıdı.

Dönemin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Fatih Dönmez, olayın ardından yaptığı açıklamada ilk değerlendirmelere göre patlamanın grizu kaynaklı olabileceğini, arama-kurtarma ekiplerinin olay yerine sevk edildiğini, havalandırma sisteminin çalıştığını ve galerilerin bazı bölümlerinde kısmi göçükler bulunduğunu ifade etti.

Patlamanın ardından arama-kurtarma ekipleri yoğun bir çalışma yürüttü. Maden ocaklarında meydana gelen kazalarda zamanla yarışılması, mahsur kalan işçilere ulaşılması ve yaralıların güvenli biçimde çıkarılması yaşamsal önem taşımaktadır. Bu nedenle ilk saatlerde gerçekleştirilen kurtarma çalışmaları, büyük bir fedakârlık ve özveri gerektiren son derece zor bir süreçtir.

Ancak olayın ilk aşamasındaki kurtarma çalışmalarının yanı sıra, facianın nedenlerinin bütün boyutlarıyla araştırılması da aynı derecede önemlidir.

Devlet Yetkililerinin Açıklamaları ve Soruşturma Süreci

Patlamanın ardından Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, programını değiştirerek Amasra’ya gideceğini açıklamış; hayatını kaybeden madenciler için başsağlığı dileklerini iletmiştir. Sağlık ekiplerinin seferber edildiği, yaralıların tedavisi için hastanelerde gerekli hazırlıkların yapıldığı ve ihtiyaç hâlinde hava ambulanslarının kullanılabileceği belirtilmiştir.

Olayın ardından adli soruşturma da başlatılmış ve soruşturmanın yürütülmesi için savcılar görevlendirilmiştir.

Elbette adli soruşturmanın başlatılması önemlidir. Ancak böylesi büyük facialarda soruşturmanın yalnızca olayın hemen öncesindeki teknik nedenlerle sınırlı kalmaması gerekir. Maden ocağındaki çalışma koşulları, iş güvenliği uygulamaları, risk değerlendirmeleri, denetim mekanizmaları, havalandırma sistemleri, teknik altyapı, çalışanların eğitimleri ve daha önce yapılan uyarıların dikkate alınıp alınmadığı gibi çok sayıda unsur bütüncül biçimde incelenmelidir.

Çünkü gerçek anlamda adalet, yalnızca sorumluların belirlenmesini değil, benzer faciaların tekrar yaşanmasını engelleyecek yapısal önlemlerin alınmasını da gerektirir.

Siyasi Partilerin ve Kamuoyunun Tepkileri

Amasra faciasının ardından farklı siyasi partilerin temsilcileri bölgeye giderek incelemelerde bulunmuş, madenci aileleriyle görüşmüş ve başsağlığı mesajları yayımlamıştır. CHP, MHP ve İYİ Parti heyetleri Türkiye Taşkömürü Kurumu’na giderek olay hakkında bilgi almıştır.

İYİ Parti Genel Başkanı Meral Akşener, madende hayatını kaybeden işçiler için başsağlığı dileklerini iletirken, CHP Genel Başkan Yardımcısı Ahmet Akın da ailelerle görüştüklerini ve onların umutla yakınlarından gelecek haberleri beklediğini ifade etmiştir.

Siyasi partilerin ve toplumun farklı kesimlerinin böylesi acı olaylarda bir araya gelmesi, toplumsal dayanışma açısından önemlidir. Ancak bu dayanışmanın yalnızca facianın meydana geldiği günlerde gösterilen bir duyarlılıkla sınırlı kalmaması gerekir.

Asıl önemli olan, madencilerin yaşam hakkını güvence altına alacak kalıcı politikaların oluşturulmasıdır.

“Kader” Söylemi ve İş Güvenliği Gerçeği

Maden facialarının ardından toplumda sıkça tartışılan konulardan biri de iş kazalarının “kader” kavramıyla açıklanıp açıklanamayacağıdır.

Elbette madencilik, doğası gereği riskler barındıran bir çalışma alanıdır. Ancak riskli bir iş kolunda çalışmak, işçinin gerekli güvenlik önlemlerinden mahrum bırakılmasını meşru hâle getirmez. Aksine işin riskli olması, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin daha yüksek standartlarda uygulanmasını zorunlu kılar.

Bu nedenle her maden faciasında şu soruların sorulması gerekir:

Riskler önceden tespit edilmiş miydi?

Gerekli teknik önlemler alınmış mıydı?

Denetimler etkin biçimde gerçekleştirilmiş miydi?

Çalışanların güvenliği için gerekli eğitim ve ekipman sağlanmış mıydı?

Daha önce yapılan uyarılar veya tespit edilen eksiklikler var mıydı?

Bu soruların yanıtları verilmeden meydana gelen her büyük iş kazasını yalnızca “talihsiz bir olay” veya “kader” olarak değerlendirmek, iş sağlığı ve güvenliği açısından gerekli derslerin çıkarılmasını engelleyebilir.

Kâr ve İnsan Hayatı Arasındaki Denge

Maden işçileri, üretim sürecinin en ağır yükünü taşıyan emekçiler arasındadır. Yer altında çalışan işçiler, çoğu zaman ailelerinin geçimini sağlamak amacıyla yüksek riskli koşullarda emek vermektedir.

Ekonomik üretimin temel amacı insanın yaşamını kolaylaştırmak ve toplumsal refahı artırmak olmalıdır. Bu nedenle üretim ile insan hayatı arasında bir tercih yapılması gerektiğinde, insan hayatının öncelikli olması tartışmasız bir ilke olarak kabul edilmelidir.

Kâr amacı, üretim hedefleri veya maliyetlerin azaltılması gibi ekonomik gerekçeler hiçbir koşulda işçinin can güvenliğinin önüne geçmemelidir. İş güvenliğine yapılan harcama bir “maliyet” değil, insan hayatının korunması için zorunlu bir toplumsal yatırımdır.

Bu noktada yalnızca işletmelerin değil, kamu otoritelerinin de sorumluluğu bulunmaktadır. Etkin denetim mekanizmaları oluşturulmadan, mevzuatın uygulanıp uygulanmadığı düzenli biçimde kontrol edilmeden ve tespit edilen eksiklikler giderilmeden güvenli çalışma ortamının oluşturulması mümkün değildir.

Amasra’dan Soma’ya: Unutulmaması Gereken Facialar

Amasra faciasını değerlendirirken Türkiye’nin maden kazaları tarihine bakmak zorundayız. Zonguldak, Kozlu, Ermenek, Soma ve daha birçok bölgede yaşanan maden faciaları, Türkiye’nin iş sağlığı ve güvenliği konusunda geçmişten bugüne önemli sorunlarla karşı karşıya kaldığını göstermektedir.

Özellikle Soma’da yaşanan büyük maden faciası, Türkiye’nin çalışma hayatındaki en ağır trajedilerinden biri olarak hafızalara kazınmıştır. Amasra’da yaşanan olay da bu acı zincirin yeni halkalarından biri olmuştur.

Her facianın ardından başsağlığı mesajları yayımlamak, soruşturmalar başlatmak ve sorumluları araştırmak elbette gereklidir. Ancak bunlar tek başına yeterli değildir. Asıl başarı, bir sonraki facianın yaşanmasını önlemektir.

Bir iş kazasının ardından “neden oldu?” sorusunun yanında mutlaka “bir daha yaşanmaması için ne yapmalıyız?” sorusu da sorulmalıdır.

İş Cinayetleri Önlenebilir mi?

İş kazalarının tümünü aynı kategoride değerlendirmek doğru değildir. Ancak iş sağlığı ve güvenliği alanında alınabilecek teknik, idari ve hukuki önlemler sayesinde çok sayıda kazanın ve ölümün önlenebileceği açıktır.

Madencilik sektöründe güvenli çalışma için;

düzenli ve bağımsız denetimlerin yapılması,
risk analizlerinin güncel tutulması,
havalandırma ve gaz ölçüm sistemlerinin sürekli denetlenmesi,
çalışanların düzenli eğitimlerden geçirilmesi,
acil durum ve tahliye planlarının sürekli güncellenmesi,
teknik ekipmanların periyodik bakımlarının eksiksiz gerçekleştirilmesi,
çalışanların güvenlik konusunda söz ve denetim hakkının güçlendirilmesi,
iş güvenliği uzmanlarının bağımsız ve etkin çalışmasının güvence altına alınması,
mevzuata aykırı uygulamalara karşı caydırıcı yaptırımlar uygulanması

gibi önlemlerin etkin biçimde hayata geçirilmesi gerekmektedir.

Bunların yanında iş sağlığı ve güvenliği kültürünün yalnızca kâğıt üzerindeki mevzuatla değil, çalışma yaşamının bütün aşamalarına yerleştirilmesi zorunludur.

Sonuç: Daha Kaç Canın Yitirilmesi Gerekiyor?

Amasra faciası, Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği konusunun yeniden ve daha ciddi biçimde ele alınması gerektiğini göstermiştir.

Madenciler yalnızca üretim sürecinin bir parçası değildir. Onlar, aileleri, çocukları, eşleri, anne ve babaları olan insanlardır. Yer altında çalışan her madenci, vardiyasını tamamlayıp evine sağ salim dönme hakkına sahiptir.

Bir maden işçisinin yaşamını kaybetmesi, yalnızca bir istatistik değildir. Bir ailenin evladını, eşini, babasını veya kardeşini kaybetmesidir. Bu nedenle iş kazalarını rakamlara indirgeyen anlayıştan uzaklaşmak ve insan hayatını merkeze alan bir çalışma düzeni oluşturmak gerekir.

Dünden bugüne yaşanan facialar bize aynı soruyu tekrar tekrar sorduruyor:

Daha kaç canın yitirilmesi gerekiyor ki gerekli önlemler alınsın?

Amasra’yı, Soma’yı, Ermenek’i, Kozlu’yu ve diğer maden facialarını yalnızca anma günlerinde hatırlamak yeterli değildir. Onların bıraktığı acıyı toplumsal hafızada yaşatmanın en anlamlı yolu, aynı acıların yeniden yaşanmasını engellemektir.

Madencinin alın teri, ülkenin üretim gücünün önemli bir parçasıdır. Ancak hiçbir üretim hedefi insan hayatından daha değerli değildir. Devletin, işletmelerin ve bütün ilgili kurumların temel görevi, emekçinin çalışırken hayatını kaybetmemesini güvence altına almaktır.

Unutulmamalıdır: İş güvenliği bir tercih değil, insan hakkıdır.

Amasra’da yaşamını yitiren madencileri saygıyla anıyor; ailelerine, yakınlarına ve tüm maden emekçilerine başsağlığı diliyorum.

Onların anısına düşen en büyük sorumluluk, yeni maden facialarının yaşanmayacağı bir çalışma düzenini hep birlikte kurabilmektir.
Muzaffer KALABA