KARS ANİ HARABELERİ.
Ani; Kars İli’nin 45 km doğusunda, ARPAÇAY vadisi yakınında eski yerleşim alanı; BAŞGEDİKLER nahiyesi sınırları içindedir.

Tarih: Yerleşim alanı olarak geçmişi İSA’dan önceye dayanan yerleşme, gerçek önemini ortaçağda kazandı. Bu yöreye kadar uzanan EMEVİ egemenliğini kabul etmek zorunda kalan KAMSARAKAN ve BAGRATUNİ hanedanları yörede saltanat sürdüler. 10. yüzyılda BAGRATUNİLERİN başkenti olarak bayındır bir kimliğe büründü, 1044’te BİZANS egemenliğine girdi. Selçuklu Sultanı ALPARSLAN 1064’te kenti ele geçirdi ve denetimini ŞEDDADİLERE bıraktı. 1124’te GÜRCÜLER tarafından ele geçirildi, 1239’a kadar Gürcülerin elinde kaldı ve bu tarihte MOĞALLARIN eline geçti. 1319’da bir depremle yıkıma uğradı. Bu tarihten sonra önemini yitirdi ve bir yıkıntı olarak günümüze kadar ulaştı.
Tarihsel Eserler: Selçuklu egemenliğine geçtiği döneme kadar çeşitli topluluklar tarafından yerleşim alanı olarak seçilen Ani’de Prof. Dr. Marr’ın 1892-1893; Prof. Dr. Kemal Balkan’ın 1965’te yaptığı araştırmaların dışında sistemli bir araştırma henüz yapılmamıştır. Türk dönemi öncesinde yapılmış başlıca yapılar şunlardır: Surlar, Surp Gregor Kilisesi, Büyük Katedral, Çoban Kilisesi, Keçeli Kilise, Havariler Kilisesi, Altıgen Martyrion. Bunların yanında yıkıntı halinde birkaç yapı daha vardır. Çoğu yıkıntı halinde olan bu yapılardan günümüze ulaşan Türk yapıları da şunlardır: Ebul Muammeran Camisi, Menuhçehr Camisi, Selçuklu Kervansarayı.