Enver Paşa’nın en çok tartışılan yönlerinin başında “Türkçü mü? İslamcı mı?” olduğu sorusu gelir. Tartışma yapılırken Enver Paşa’nın hususiyetle Livâ el-İslâm’da neşrettiği bazı beyannameler ve mektuplarındaki ifadeler esas alınarak “Turancı değildi, İslamcıydı.” şeklinde hüküm verilir. Bu okumalardaki en büyük sıkıntı anakronik yaklaşımdır. Yorumlarda meşrutiyet döneminin İslamcılığının ve Türkçülüğünün iç içe geçmişliği ıskalanır.

Dönemin Türkçülerinden Ömer Seyfeddin’in Yarınki Turan Devletinde Osmanlı sınırları içindeki Arapları da Turan devletine dahil gördüğü ve hatta Ziya Gökalp’in Arapça ortak terimlerin muhafaza edilmesine dair fikirleri es geçilir. Hepsinden önemlisi dönemin Türkçüleri ve İslamcıları üzerindeki müşterek Cemaleddin Efgani tesiridir. Efgani İslam Ümmetinin dirilişinin milli yapıların teşekkül etmesinden ondan sonra da oluşan milli yapıların birleşerek bir İslam Birliği kurması gerektiğini savunur.

Hiç şüphesiz Enver Paşa bir teori adamından çok hareket insanıydı fakat her hareket insanı döneminin fikri atmosferinden etkilenir. Paşa da Meşrutiyetçilik temelinde Milliyetçiliğin ve İslamcılığın iç içe geçtiği atmosferden etkilenmiş ve Teşkilat-ı Mahsusa’yı da bu çerçevede oluşturmuştur. Bu gayeyi en net ifade eden dönemin Teşkilat-ı Mahsusa başkanı Hüsamettin Ertürk olmuştur:
“Bu teşkilatın gayesi, bir taraftan bütün İslamları bir bayrak altında toplamak, bu suretle Panislamizme vasıl olmaktır. Diğer taraftan da Türk soyundan olanları tek bir siyasi idare altında birleştirmek, yani Pantürkizmi, Turancılığı gerçekleştirmektir."

Enver Paşa’nın Trablusgarp Harbi’nden bir Korbaşı Kumandanı olarak Türkistan’da şehit olduğu son güne kadar aksiyonunu bu çerçevede şekillendiğini net bir şekilde görebiliyoruz. Onu dini ikinci plana atan bir Türkçülük veya Milliyet olgusunu reddeden bir İslamcı olarak nitelemek yerine meşrutiyet dönemi Türkçülüğünün ve İslamcılığının iç içe geçtiği bir Pan Türk İslamcı ve Türk İslam İttihatçısı olarak nitelemek daha doğru bir yaklaşım olacaktır.