Hakikate Direniş ve Tehdit

Yazar: Murat Kerem

Suçu Dışarıda Arayan İnsan

Gecenin en koyu anında insan, kendi kalbiyle baş başa kalır. Dışarıda hiçbir ses yokken içeride fırtınalar kopar. Bazen insan kaçacak bir yer arar; oysa kaçtığı şey dışarıda değil, kendi içindedir. Hakikat kapıyı çaldığında, kapıyı açan el değil; açmaya cesaret eden kalptir. Ve o kapı açıldığında insan ya kendine kavuşur ya da kendinden kaçar.

Hakikat geldiğinde insanın iç dünyası sarsılır. Alıştığı düzen, kurduğu denge, benimsediği hayat bir anda çözülmeye başlar. Sanki yıllardır sağlam sandığı duvarların içi boştur da ilk dokunuşta çatırdar. İşte tam bu noktada insan ikiye ayrılır: Kimi hakikate yönelir, kimi ise ondan yüz çevirir.

Fakat bu yüz çeviriş çoğu zaman açık bir inkârla başlamaz. Daha ince, daha sessiz ve daha derinden ilerler. İnsan önce kendini korumaya çalışır. Suçu kendinde aramak yerine dışarıya yöneltir. Çünkü insanın en ağır yüklerinden biri, kendi hatasıyla yüzleşebilmektir. Nefis çoğu zaman hatayı kabul etmek yerine anlamı tersine çevirerek kendini savunur; böylece hakikatle yüzleşmekten kaçınır.

Yâsîn Sûresi’nde anlatılan şehir halkı da tam olarak bu zeminde hareket eder. Elçiler gelir, hakikati getirir; fakat onlar şu sözle karşılık verir:

“Doğrusu biz, sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Eğer vazgeçmezseniz sizi mutlaka taşlarız ve bizden size acı bir azap dokunur.”
Yâsîn, 36/18

Bu söz, sadece bir itham değildir; insanın iç dünyasını ele veren derin bir aynadır. Bu, “tatayyur” denilen bâtıl uğursuzluk anlayışının bir yansımasıdır. Cahiliye zihniyeti, başına gelen sıkıntıları kendi inkârında, kendi isyanında ve kendi yanlışında aramak yerine hakikate yükler. Böylece dışarıyı suçlayarak iç dünyadaki çatışmayı bastırmaya çalışır.

Müfessirlerin beyanına göre bu kavim, başlarına gelen kıtlık ve darlıkları elçilere bağlamıştı. Bu yorum, özellikle İbn Kesîr tefsirinde yer alır. Oysa mesele elçiler değildi. Mesele, onların hakikate kapalı kalpleriydi. İnsan bazen kendi kusurunu görmek yerine aynayı kırmayı tercih eder. Aynayı kırınca yüzündeki lekenin de kaybolacağını zanneder; hâlbuki leke yerinde durmaktadır.

Oysa Kur’ân’ın ölçüsü son derece açıktır:

“Sana gelen her iyilik Allah’tandır; başına gelen her kötülük ise nefsindendir.”
Nisâ, 4/79

Elçiler de bu hakikati onların yüzüne şu şekilde ifade eder:

“Uğursuzluğunuz sizinle beraberdir. Size öğüt verildi diye mi? Hayır, siz haddi aşan bir topluluksunuz.”
Yâsîn, 36/19

Bu cevap, insanın en çok kaçtığı gerçeği ortaya koyar: Uğursuzluk dışarıda değildir. Uğursuzluk, hakikate kapanan kalptedir. Sorun elçilerde değil; elçilerin getirdiği hakikate karşı duran nefistedir. Başka bir ifadeyle, insanın yaşadığı kırılma dış sebeplerden değil, içsel tercihlerden beslenmektedir.

Fahreddin er-Râzî’nin işaret ettiği gibi, bu tür tepkiler nefsin kendini koruma refleksidir. İnsan değişmek istemediğinde hakikati tehdit gibi görür. Çünkü hakikat örtüyü kaldırır. Nefis ise çoğu zaman örtüyle yaşamayı tercih eder. Hakikat zarar vermez; sadece gerçeği gösterir. Fakat insan gerçeği görmek istemediğinde, onu getiren kişiyi hedef alır. Böylece hakikatle mücadele ettiğini zannederken aslında kendi iç dünyasından kaçmaktadır.

Peygamber Efendimiz’in şu hadisi de bu bâtıl anlayışı kökten sarsar:

“Uğursuzluk yoktur.”
Buhârî

Bu hadis, uğursuzluğun nesnel bir gerçeklik olmadığını; insanın zihinsel ve inançsal yönelişlerinden doğan bir yorum olduğunu ortaya koyar. Demek ki uğursuzluk bir kişide, bir zamanda, bir sözde veya bir işarette değildir. Asıl uğursuzluk; Allah’tan uzaklaşan, hakikate kapanan ve kendini hesaba çekmekten kaçan kalptedir.

İnsan kendisine öğüt verildiğinde ya arınır ya da sertleşir. Eğer kalp açıksa öğüt rahmet olur. Eğer kalp kapalıysa öğüt rahatsızlık verir. Çünkü hakikat, insanı sadece doğruya çağırmaz; aynı zamanda yanlışını da gösterir. İşte insan çoğu zaman bu yüzden hakikatten kaçar.

Hakikatten Kaçıştan Tehdide

Hakikate karşı direniş çoğu zaman önce suçlama ile başlar, ardından tehdide dönüşür. Şehir halkı önce “Sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık” demiş, sonra da “Eğer vazgeçmezseniz sizi taşlarız” tehdidine başvurmuştur. Bu geçiş, zihinsel bir reddedişten fiilî bir saldırıya doğru ilerleyen süreci açıkça gösterir.

Artık mesele söz değildir. Tartışma bitmiş, baskı başlamıştır.

İnsan hakikatten kaçtıkça iç dünyası daralır. Bu daralma zamanla huzursuzluğa, ardından öfkeye dönüşür. Ve öfke sonunda yönünü bulur: hakikati söyleyene… Çünkü insan çoğu zaman hakikatle yüzleşmek yerine, onu dile getiren kişiyi susturarak rahatlamak ister.

Hakikatle konuşamayan insan, güce başvurur. Delil getiremeyen nefis, tehdide sarılır. Çünkü kabul etmek istemez. Kabul etmek, nefsin tahtından inmesidir; bu da insanın en zor kabullenişlerinden biridir.

İmam Gazâlî’nin işaret ettiği gibi nefis, yenilgiyi kolay kabul etmez. Hakikat karşısında sustuğunda, çoğu zaman öfkeye, baskıya veya saldırıya yönelir. Çünkü hakikati kabul etmek, insanın kendi kurduğu sahte saltanatı yıkması demektir.

Tarih boyunca bu sahne değişmemiştir.
Nuh Aleyhisselâm ile alay edilmiştir.
Musa Aleyhisselâm, Firavun tarafından tehdit edilmiştir.
Peygamber Efendimiz Mekke’de dışlanmış, taşlanmış ve yurdundan çıkarılmak istenmiştir.

Fakat peygamberlerin tavrı hiç değişmemiştir: sabır, tebliğ ve istikamet.

Hakikat çoğu zaman yalnız kalmıştır. Fakat bu yalnızlık onun zayıflığı değil, insanların tercihidir. Çünkü hakikat güçlüdür ama zorlayıcı değildir. İnsan onu kabul etmediğinde geri çekilir; fakat yok olmaz. Sessizdir ama derindir. Yalnız kalır ama kaybolmaz.

Hz. Ebû Bekir’in duruşu da bu hakikatin en berrak örneklerinden biridir. Peygamber Efendimiz vefat ettiğinde insanlar büyük bir sarsıntı yaşamıştı. Fakat Hz. Ebû Bekir şu ölçüyü hatırlatarak hakikati ayakta tuttu:

“Kim Muhammed’e kulluk ediyorsa bilsin ki Muhammed vefat etti. Kim Allah’a kulluk ediyorsa bilsin ki Allah diridir, ölmez.”

Bu duruş, hakikatin şahıslara değil, Allah’a bağlı olduğunu gösterir. İnsanlar sarsılır, zaman değişir, şartlar ağırlaşır; fakat hakikat Allah’a dayandığı için yıkılmaz.

Müsrif Kalp: Asıl İsraf

Yâsîn Sûresi’nde elçilerin cevabının sonunda geçen ifade çok önemlidir:

“Hayır, siz haddi aşan bir topluluksunuz.”

Buradaki “müsrif kavim” ifadesi sadece malı boşa harcamak anlamına gelmez. İsraf, insanın ölçüyü kaybetmesidir. Aklını yanlış yerde kullanmasıdır. Kalbini hakikate kapatmasıdır. Ömrünü, iradesini ve vicdanını bâtıl uğruna tüketmesidir. Yani israf, maddî bir kayıptan önce mânevî bir çözülüşü ifade eder.

İnsan malını israf ettiği gibi kalbini de israf eder.
Aklını israf eder.
Ömrünü israf eder.
Hakikati bile bile reddettiğinde, kendi ruhunu israf eder.

Bazen en büyük kayıp servet kaybı değildir. En büyük kayıp, insanın hakikati kaybetmesidir.

Çünkü hakikati kaybeden insan, kendini de kaybetmeye başlar. Önce suçu dışarıda arar. Sonra uyarıyı suçlar. Sonra uyarıcıya düşman olur. En sonunda ise kendi karanlığını kader zanneder.

Uğursuzluk Nerede?

Bugün insan hâlâ aynı kapının önünde durmaktadır.

Hakikat yine çağırır.
Kalp yine cevap bekler.

Bir uyarı geldiğinde insan ya kendine döner ya da uyarıyı getireni suçlar. Ya nefsini hesaba çeker ya da hakikate karşı savunmaya geçer. Ya kalbini açar ya da kapıyı kapatır.

Kur’ân’ın verdiği ölçü açıktır:

Sorun hakikatte değildir.
Sorun, hakikate kapanan kalptedir.

Hakikat insanı yıkmak için gelmez; uyandırmak için gelir. Fakat insan uyanmak istemediğinde sabahı suçlar. Güneşe kızar. Aynayı kırar. Sesi susturmak ister. Ama hakikat yine de oradadır.

Çünkü hakikat değişmez.

Değişen, insanın ona karşı duruşudur.

Ve insanın kaderini belirleyen şey çoğu zaman başına gelenler değil; hakikat karşısında takındığı o sessiz, derin ve belirleyici duruştur.