Bazen bir insanın kimliği, nüfus kâğıdına sığmayacak kadar derin olur. Bizimkisi de öyleydi. Kökleri bir sınırın öte yanında, kalbi bu topraklarda atan bir ailenin hikâyesiydi.
Rahmetli babam anlatırken gözleri hep gülerdi. Hele halam… Evimizin en renkli sesi, en şaşırtıcı cümlelerin sahibiydi. “Ağam biz Türk değiliz, gavuruz!” diye ortaya bir söz atar, sonra kendi dediğine kendi gülerdi. Biz şaşırırdık, babam kahkahaya boğulurdu. O kahkahalarda ne kızgınlık vardı ne de itiraz… Sadece hayatın tuhaflığına duyulan bir hayret ve ince bir kabulleniş vardı.
Babam sonra sakinleşir, gözlerini biraz uzaklara dikerdi. Sanki Kırcaali’nin sokaklarından geçer gibi… “Asıl Türkler onlardır,” derdi. “Orada kalıp kimliğini taşıyanlar, diliyle, kültürüyle direnenler…” Onun sesi değişirdi o an. Bir gurur, bir hüzün ve bir özlem birbirine karışırdı.
Ben o zamanlar tam anlayamazdım. Hatta çocuk aklımla, Kırcaali’den geldiğimiz için gerçekten Türk olmadığımızı, “gavur” sayıldığımızı sanırdım. Halamın o kendinden emin hâli bana gerçek gibi gelirdi.
Babam ise her seferinde gülerek halama takılırdı: “Sakın bunu kimseye söyleme!” derdi. “Asıl Türk olanlar, Kırcaali’den gelenlerdir…” Halamın o safça inanışına kızmaz, aksine kahkahalarla karşılık verirdi. Onun gülüşünde hem bir düzeltme, hem incitmeden anlatma inceliği, hem de kimliğe sahip çıkmanın zarif bir yolu vardı.
Halam… Rahmetli oldu, 90 yaşında aramızdan ayrıldı. Babamların en büyüğüydü. Bize gençlik anılarını anlatırdı ama öyle düz anlatmazdı; bilmece gibi sorardı. Küçük aklımla anlamaz, merakla beklerdim.
Bir gün yine gülerek sormuştu:
“Ben sizin babanızın hem ablasıyım, hem annesiyim… bilin bakalım nasıl oluyor bu?”
Şaşkınlıkla düşünür, düşünür ama bulamazdım…
Siz de merak ettiniz mi?
Sonra kendisi anlatırdı:
“Babanız doğduğunda ben de ilk evladımı kucağıma almıştım… Ona sütümü verince, ablalığın yanına bir de annelik eklendi.”
İşte o an anlardım ki… Bazı bağlar sadece kanla değil, emekle, şefkatle ve fedakârlıkla kuruluyormuş. Halamın anneliği de buradan geliyormuş.
Yıllar sonra, bu sözlerin anlamını bambaşka bir hatırayla daha iyi anladım. Erkek kardeşim subay olup yemin töreni için Ankara’ya gittiğinde, babam tören sonrası bir bankta otururken yanına yaşlı bir amca yaklaşmış. Hiç tanımadığı hâlde ona bakıp, “Oğlum, sen Bulgaristan göçmeni misin?” diye sormuş.
Babam bu anıyı bize anlatırken yine o tanıdık gülüşüyle şöyle demişti:
“Demek ki sadece sözlerimizde değil, yüzümüzde, duruşumuzda da var bu hikâye… Aynı topraktan gelen insanlar birbirini tanıyor.”
Şimdi düşünüyorum da… İnsan bazen kendini anlatmak için kelimeler yetmez diye, şakaya sığınır. Halamın “gavuruz” deyişi belki de bir kırılmanın, bir uzaklığın üstünü örtüyordu. Babamın kahkahası ise o yaranın kabuk tutmuş hâliydi.
Biz aslında hep iki yerin insanıydık. Bir yanımız göç yollarında kalmış, bir yanımız yeni bir hayata kök salmıştı. Ama ne eksiktik ne de yarım… Aksine, iki hikâyeyi birden taşıyacak kadar zengindik.
Şimdi geriye dönüp baktığımda, o kahkahaların içinde saklı bir hakikat görüyorum: İnsan, nereden geldiğini unutmadıkça, nereye ait olduğunu da kaybetmez.
Ve bazı cümleler vardır…
İlk duyduğunda güldürür, yıllar sonra düşündürür.
Bizim hikâyemiz de biraz öyleydi işte…
Gülerek anlatılan, derinlerde hissedilen bir memleket meselesi…
Selda İyiekmekci Erdoğan