Hangi bilinç düzeyi ve hangi referansla okunursa okunsun, Kubilay ve Menemen olayı, elbette sıradan bir gösteri mantığı ile açıklanamazdı. Olayın sosyo- ekonomik analizi yapıldığında, bir kaç meczubun işi olmayıp, orta çağın düşünce mezarlığında gezinen zihinsel yapıların histeri nöbeti olduğu görülebilirdi. Medrese ve tarikat öğretisi Cumhuriyet devrimlerine karşı kin ve intikam doluydu. Olguları hipnotize edip hurafeye güncellik veren bu yapıların bilinçaltında vatanseverliğin zerresi bulunmazdı. Örneğin Kurtuluş Savaşı denilen mücadele onlar için şu anlama gelirdi.

Büyük taarruz, Büyük Zafer, Yunan hezimeti diyorlar...Bunların hepsi uydurmadır. Onların yaptığı nedir biliyor musunuz? Avlunuza bir köpek gelmiş, siz de ’’hoşt’’ deyip kovalamışsınız, hepsi bundan ibarettir.

Menemen olayının ardından bölgede sıkıyönetim ilan edilip divanı harp kurulmuştu. Bu hunhar cinayetin arka planındakiler için kapsamlı bir soruşturma açıldı. Yapılan soruşturmada Rize’li emekli imam Laz İbrahim Hoca’nın , Erbilli Esat Efendinin, Momca bölgesi halifesi olduğu ortaya çıktı. Bölgedeki tarikat çalışması onun tarafından sürdürülüyor, Erenköy Köşkü ile temas sağlanıyordu.İstanbul’dan Menemen’e getirilen Şeyh Esat Efendi ve oğlunun yargılaması dokuz gün sürdü. Yüzleşmeler yapıldı. Divanı Harp 105 sanıktan pek çoğunu beraat ettirmiş, 37 kişinin idamına hükmetmişti. Esat Efendi’de bunlar arasındaydı. Altı kişinin cezası yaş haddiyle 24 yıl hapse çevrildi. İdam kararları TBMM’nin tarafından onaylanarak, 31 kişinin idamı 4 Şubat 1931’de Menemen’de infaz edildi. İdamlardan en çok Nakşibendi tarikatı etkilenmişti.